در این جهان، همواره برای كسانی كه از خطری بهراسند، خطری وجود خواهد داشت.
خوش آمدید - امروز : دوشنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۶
خانه » ادبیات » همه شعرهای حافظ عرفانی هستند؟
همه شعرهای حافظ عرفانی هستند؟

همه شعرهای حافظ عرفانی هستند؟

دنياي ما هنر:

همه شعرهای حافظ عرفانی هستند؟

نصرالله امامی مي گويند: تعداد زیادی از ابیات حافظ مطلقاً معنای عرفانی ندارند و بسیاری کاملا این معنا را دارند؛ این در حالی هست که بسیارند کسانی که تمام ابیات حافظ را عرفانی می‌گیرند و بسیاری نیز وجود دارند که هیچ‎کدام از ابیات را عرفانی تلقی نمی‎کنند که این محل اشکال هست.

این استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز  در آیین بزرگداشت حافظ کنار عنوان “قلم صنع” در تالار خلیج فارس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید چمران اهواز اظهار نمود: “قلم صنع” برگرفته از یکی از ابیات بحث‌برانگیز حافظ هست. برخی از ابیات معنای پیچیده و دشواری ندارند منتها ظرفیت طرح نظرگاه های مختلف را پیدا می کنند آن هم به جهت ویژگی تکثرپذیری معنایی در ابیات حافظ. این ابیات بحث‌انگیز در اشعار حافظ چیزی حدود ۵۰۰ بیت از تعداد ۴۸۶ غزل حافظ هست که این حاکی از آن هست که بسیاری از ابیات حافظ از دیدگاه‎ها و منظرهای مختلف محل بحث فراوان دارند. 

او در ادامه بیان نمود: حافظ گاهی یک واژه و گاهی یک عبارت را به صورت ایهام به کار می‌برد و این بیانگر آن هست که ایهام او تنها واژگانی نیست. تعابیری نیز که از حافظ آورده می‌شوند، گاهی چندپهلو هستند. حافظ گاهی شیطنت‌های زبانی هم می‌گرداند و ذهن خواننده معروف را به بازی می‌گیرد. در دیوان حافظ ممکن هست هر کس از یک منظر تفسیر خاصی ارائه دهد و این به جهت ایهام‌پذیری اشعار حافظ هست.

امامی خاطرنشان نمود: ابیات بحث‌انگیز خاص حافظ نیست و مولوی و خاقانی هم دارای چنین ابیاتی در اشعار خود هستند. حتی نظامی هم در مقدمه مخزن‌الاسرار یکسری ابیات بحث‌انگیز داشته باشد. منتها بحث‌انگیز بودن ابیات حافظ از نوع دیگری هست و دارای ویژگی خاص هست.   

او افزود: مخاطبان اشعار حافظ هم انسان‌های عادی هستند که اشعار را از دیدگاه ادراکی خود تفسیر می‎کنند و هم خواص هستند که به ژرفای معانی اشعار می‌پردازند و آن را تحسین  می‌کنند؛ این در حالی هست که برخی از مخاطبان اشعار حافظ دانشمندان و علمایی بیرون از حوزه علوم انسانی هستند. از این رو افراد کنار زمینه‌های ذهنی گوناگون و سواد مختلف اشعار حافظ را مطالعه می‌کنند و حافظ هم گاهی اوقات به گونه‌ای شگفت‌انگیز کنار اذهان مخاطبان وارد محاوره می‌شود. 

به باور این استاد ادبیات دانشگاه، وقتی ما از منظر بررسي ادبی به اشعار حافظ می‌نگریم راجح و مرجوح بودن شکل نسبی پیدا می‌گرداند. در مواقعی ما کنار تحلیل‎ها روبه‌رو می‎شویم که فکر خود را در آینه اشعار حافظ ارائه می‌‎دهد و او را مصادره می‎گرداند. 

این عضو هیات علمی دانشگاه کنار بیان این که غزلیات حافظ به لحاظ شکل‎شناسی مفهومی به سه دسته عرفانی، ‌غیرعرفانی و ترکیبی تقسیم می‎شوند در این باره توضیح داد: طبیعی هست وقتی غزلی عرفانی هست، نمی‌توان آن را به صورت غیرعرفانی تفسیر نمود و بالعکس. غزلیات ترکیبی آن دسته ای هستند که به عنوان مثال ابتدای اشعار غیر عرفانی، ‌انتهای اشعار عرفانی منتها کلیت اشعار غیرعرفانی هست. منتها ابیات بحث‎انگیز گاهی ورای این موضوعات هست. به عنوان مثال در بیت “پیر ما مي گويند خطا بر قلم صنع نرفت / آفرین بر نظر پاک خطاپوشش باد” که در غزلی هشت‌بیتی کنار مطلع “صوفی ار باده به اندازه خورد نوشش باد/ ورنه اندیشه این کار فراموشش باد” جا داشته باشد. این غزل جزو غزل‌های ترکیبی گسسته‌نما هست و زمینه فلسفی و عرفانی وسیعی در این بیت وجود ندارد. در مورد این بیت خاص، صحبت‌های متفاوتی نقل شده هست؛ از جمله اینکه “خطاپوش” را در چه معنایی ببینیم. آیا این واژه را در معنای “پوشاننده خطا” در نظر بگیریم یا “پوشیده از خطا”. 

امامی مي گويند: گروهی خطاپوش را در معنای “خطاپوشنده” می‎گیرند که این معنای خاص برآیندی از اندیشه خیامی هست به این معنی که خطا بر قلم صنع رفته هست منتها پیر ما مي گويند نرفته هست؛ پس آفرین بر نظر پاک پیر ما که می‌خواهد خطای قلم صنع را بپوشاند. پیری که شاعر از آن صحبت می‎گرداند، ضمیر و باطن خود حافظ هست یعنی دقیقا استنباطی هست که حافظ داشته باشد. براساس نظریه ای که می گوید “خطاپوش” به معنی “خطاپوشنده” هست. در حقیقت مفسر بیت یا گزیننده این مفهوم به دنبال این هست که به نحوی بیت حافظ را تاییدی برای مشرب خیامی بداند. این مشرب خیامی به مشربی گفته  می‎شود که در رباعیاتی منسوب یا متعلق به خیام دیده و استنباط می‎شود. وقتی صحبت از مشرب خیامی به میان می‎آید منظور صرفا رباعی‎هایی نیز که توسط خیام سروده شده‎اند نیست. ممکن هست برخی توسط خیام و برخی دیگر توسط کسانی سروده شده مي باشد که تفسیر خاصی از کائنات و معمای هستی داشتند و خودشان را در پشت نام خیام پنهان کردند.   

او کنار بیان این که فروغی حدود ۱۳۰ رباعی را به عنوان رباعیات اصیل خیام برگزیده هست که مورد تایید صادق هدایت در ترانه‎های خیام هست مي گويند: یکی از این رباعی‌ها که کنار ضبط “خطاپوش” به معنای “خطاپوشنده” مناسبت داشته باشد، به این صورت هست که دارنده چو ترکیب طبایع آراست / از بهر چه اوفکندش اندر کم و کاست/ گر نیک آمد شکستن از بهر چه خواهد بود/ ورنیک نیامد این صور عیب کراست. در جای دیگر نیز خیام می‎گوید “گر کار فلک به عدل سنجیده بدی / احوال فلک جمله پسندیده بدی/ ور عدل بدی به کارها در گردون / کی خاطر اهل فضل رنجیده بدی. در این جا بن‎مایه می‎گوید ترکیب طبایع دارای کم و کاست هست و این در حالی هست که در قسمت بعد گفته می‎شود که کار فلک از روی عدل و درستی نیست و در حقیقت همان مطلبی را بیان می‎گرداند که در تفسیر مفسر اشعار حافظ از “خطاپوش” به معنای “خطاپوشنده” استنباط می‎شود. 

این استاد ادبیات فارسی ادامه داد: منتها نظر دوم “خطاپوش” را به معنای “پوشیده از خطا” در نظر می‎گیرد. آن چه ضبط خطاپوش به معنای “پوشیده از خطا” را تایید می‎گرداند و سبب شده که “خطاپوش” در معنای “خطاپوشیده” به حاشیه رانده شود، دو بیت هست که به مجرد این‎که تقصیر خطاپوشیده مطرح شود ممکن هست کسی متعرض این نکته شود که تکلیف موارد مشابه چیست. ما برای این‎که “خطاپوش”‌ را در معنای “خطاپوشنده” بگیریم،‌ ابیات تاییدکننده چندانی نداریم منتها برای این ‎که واژه را در معنای “خطاپوشیده” بگیریم، ابیات تاییدکننده متعددی سراغ داریم.   

او تاکید نمود: باید بگویم اگر گروهی از خوانندگان و مشتاقان اشعار حافظ بر اساس دیدگاه و منظر خودشان واژه “خطاپوش” را به معنای “پوشاننده خطا” بگیرند، این تحلیل و دریافت آن‎ها براساس زیرساخت ذهنی آن‎ها هست. من نمی‌توانم کسی را مجبور کنم که دیدگاه خاصی نسبت به پدیده‌ای نداشته مي باشد منتها می‌توانم بگویم که دیدگاه و تفسیر من براساس آن‎چه استنباط می‎کنم و براساس قراینی که مطرح می‌کنم، فلان چیز هست و بعد اجازه بدهم هرکس بر اساس تفکر و تصور خودش استنباط گرداند. 

همچنین در بخشی از این آیین بزرگداشت دکتر مختار ابراهیمی، استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، کنار اشاره به دلایل صوری شدن ادبیات مي گويند: وقتی ادبیات را سرسری می‌خوانیم، سبب می‌شود که از نوشته زيبا بیرون شویم و در واقع نوشته زيبا ما را کنار می‌گذارد و وارد تصورات می‌شویم. 

او افزود: نوشته زيبا حافظ چیزی می‌گوید و تصور ما چیز دیگری هست. از نوشته زيبا که بیرون می‌رویم، برداشت ما عوامانه می‌شود و به عنوان مثال درصدد این خواهیم خواهد بود که بدانیم حافظ شراب می‌خورده هست یا نه و یا این‎که اساطیر شاهنامه واقعیت دارند یا خیر. 

ابراهیمی تصریح نمود: در همین راستا جعلیات نیز رخ می‌دهد و رواج پیدا می‌گرداند و بدین‎ گونه نوشته زيبا به زیر آب می‌رود و در مورد آن خیالبافی می‌کنیم و سرانجام نیز خود نوشته زيبا مقصر شمرده می‌شود.

منبع: ایسنا

لینک مطلب

همه شعرهای حافظ عرفانی هستند؟

منبع :www.news.naqderooz.com/
دنياي ما هنر

اشتراک گذاری مطلب
برچسب ها :

تمام حقوق مادی , معنوی , مطالب و طرح قالب برای این سایت محفوظ است - طراحی شده توسط پارس تمز